سمّان ، سخت مبلغ كلام معتزلى بود . نجاريان پايگاه خودشان را در شهر حفظ كردند هر چند ديگر به ظاهر متكلمى برجسته از ميان ايشان پديد نيامد . در ميانه سده ششم / دوازدهم اينان هنوز مسجد جامع كهن را در دست داشتند و ديگر حنفيان در مسجدى نوتر كه طغرل بيك سلطان سلجوقى آن را ساخته بود ، گرد مىآمدند . در خاور ايران و سرزمين فرارود سنت كلامى بر بنياد اعتقادها و نظريه‌هايى تكامل يافته كه به كوشش ابو مطيع بلخى از ابو حنيفه نقل شده بود ، همچنان استوار ماند . كيش حنفى در روزگار سامانيان به گونه مذهبى رسمى درآمد . گويند اسماعيل پسر احمد سامانى ( 279 - 295 / 892 - 907 ) عالمان سمرقند ، بخارا و شهرهاى ديگر فرارود را گرد آورد و آنها را فرمان داد تا عقيده جزمى اهل تسنّن را در برابر گسترش الحاد بپراكنند . آنان از ابو القاسم حكيم سمرقندى ( م 342 / 953 ) دانشمند حنفى كه گرايش‌هاى صوفيانه داشت و چندى بعد قاضى سمرقند شد ، خواستند تا رساله‌اى درباره اين مذهب راستين بنويسد . چون رساله پايان يافت عالمان و امير سامانى آن را تأييد كردند . اين اعتقادنامه معروف كه به نام « السواد الاعظم » شهرت يافت در روزگار سامانيان به گونه كتابى كه با پرسش و پاسخ مطلب‌هايى را آموزش مىدهد ، درآمد و بعدها در روزگار سامانيان به زبان فارسى نيز برگردانده شد « 1 » . يكى از همروزگاران ابو القاسم حكيم كه او نيز در سمرقند مىزيست و ابو منصور ماتريدى نام داشت ( م 332 / 944 ) مكتبى را بنيان گذاشت كه در روزگاران متأخر به گونه دومين مكتب راستين كلامى اهل تسنن در كنار مكتب اشعرى « 2 » ، شناخته گرديد . ماتريدى هم مانند اشعرى بيشتر بر سر آن بود كه به كلام معتزلى پاسخگو باشد . اشعرى كلام خود را بر پايه عقيده سنت‌گراى حنبلى بنياد نهاد ، ولى ماتريدى كلامش را بر حديث حنفى خاورى استوار ساخت . كلام او در مخالفت با

--> ( 1 ) . نگ ابو القاسم اسحاق سمرقندى در E . Ir . ( 2 ) . نگ ماتريدى در دانشنامه اسلام چاپ دوم .